De Vrijplaats geeft vorm aan vrijheid

Humor houdt je overeind

Fares Hilal uit Syrië heeft een gulle lach en maakt gemakkelijk contact. Hij spreekt Arabisch in op zijn vertaalapp en laat een ander terug inspreken. Achter zijn vrolijkheid gaat een wrang verhaal schuil. Over heftige bombardementen in Aleppo, zijn verloren thuis en zijn zieke vrouw die vanwege de oorlog niet de juiste medicijnen kan krijgen. ‘Humor is de enige manier om overeind te blijven in ellendige situaties’, zegt hij laconiek. Hij is graag creatief met woorden, in gedichten en verhalen. Ook wil hij heel graag werken. Hij studeerde filosofie, maar is ook handig. ‘In de bouw, het maakt me niet uit. Ik wil van álles aanpakken’, vertelt hij.

Een plek van troost

Iedere dinsdagmiddag begeleiden Wicher Hupkes en Rosa Kijne van Collectief Koppig de deelnemers. Het (samen) maken geeft zin aan de dag, prikkelt de verbeelding, verdrijft moedeloosheid en maakt echte ontmoeting mogelijk. Op tafel liggen allerlei Nederlandse spreekwoorden, op een groot vel papier gestift en daaronder vertaald in het Engels. Rosa knipt ze uit. ‘There is a little snake under the grass’ ligt half bovenop ‘Unfortunately peanutbutter’. Naast haar praat Fares met een Turkse jongen. Fares vat hun gesprek samen: ‘Het constante wachten, maakt het dagelijks leven voor ons moeilijk. Hier komen we daar even los van. Genieten we van de wereld om ons heen. Op plekken als deze vinden we veel troost.’

Tastbaar

Wicher legt uit dat het niet gaat om mensen iets leren. ‘Het gaat om gelijkwaardig samen plezier hebben’, zegt hij. ‘Stiekem steken we toch van alles van elkaar op. Voor mij is de impact van een verwoestende oorlog ver van mijn bed. Natuurlijk, ik zie er beelden van en vind het erg, maar het wordt écht anders als je met iemand praat die daar middenin heeft gezeten. Zie ik ineens via Streetview een totaal verwoeste stad in Syrië op een schermpje. Van iemand die me naar zijn eigen straat navigeert en aanwijst: ‘Kijk, dáár was ooit mijn huis, waarvoor ik twaalf jaar heel hard heb gewerkt. In één klap weg.’ Dan is het verdriet ineens persoonlijk en haast tastbaar.’

Ruimte om te ontdekken

De Turkse jongen bij Fares aan tafel is pas drie maanden in Arnhem. Terwijl hij allerlei geschilderde vormen uit karton snijdt, houdt hij er af en toe eentje omhoog en vraagt dan hoe je die noemt. ‘Dat is een fiets met een soort kip erop. Een chickenbike?’ zegt Rosa lachend bij eentje. Daarna legt ze uit dat de Vrijplaats een plek is waar iedereen zichzelf kan zijn. De kat uit de boom kijken, op YouTube inspiratie zoeken, je eigen ideeën tekenen, schilderen, plakken; het is allemaal oké. Rosa: ‘Elkaars werk zien, elkaar helpen, samen iets doen, gesprekjes die het oplevert, het werkt allemaal verbindend. Ondanks de taalverwarring voel je hier: hoe verschillend onze cultuur of geschiedenis ook is, als mens zijn we gelijk. Door ruimte te bieden, ontdekken mensen wat bij hen past. Soms duurt dat even, maar wie ben ik om opdrachten te geven? Ik reageer liever dan dat ik kaders voorschrijf. Het moet gewoon fijn voelen om hier te zijn.’

Ontmoeten zonder woorden

Een vrouw boetseert een vrouwelijke figuur van lilakleurige klei. Ze lacht bescheiden en praat liever niet, maar ze vindt het leuk als iemand even blijft kijken. Heel behendig legt ze een flinterdungemaakt lapje klei op zijn plek, het lijkt een beschermende doek. Haar toewijding is ontroerend. Drie tafelgenoten kijken bewonderend op van hun eigen werk. Verlegen staat de vrouw op. Daarna ruimt ze met een grote glimlach haar spullen op. Er zijn niet altijd woorden nodig om elkaar te ontmoeten.

Gesprekken die ertoe doen

Even verderop is Wicher met Fares in een geanimeerd gesprek verwikkeld over filosofie en kunst. Wicher laat werken van Roy Lichtenstein zien. ‘Alles wat mensen denken dat je bent, ben je niet en dat is vét’, zegt Wicher. ‘Zoals jij Fares, je komt op de proppen met Immanuel Kant en Rousseau. Dat past, gek genoeg, niet zomaar bij het beeld dat ik had van ‘een vluchteling’. Blijkbaar ben ik, zonder het te willen, toch bevooroordeeld.’ ‘Jij bent mijn leraar’, zegt Fares aan het eind van het gesprek tegen Wicher. Die reageert: ‘Je bent een boeiende kerel, wat een mooi gesprek dit.’